de prijs van verzet

Gebons op de deur. Dreunende laarzen op de trap. Op 16 november 1943, laat in de avond, valt de SD de woning van de verzetsfamilie Lever aan het Kleinzand in Sneek binnen. Net op die avond is het Joodse meisje Rozet IJzerman daar aangekomen, in afwachting van een nieuw onderduikadres. Ook Jan Lever en Piet Faber, kopstukken van het Sneker verzet, zijn er op dat moment. Toeval? Of wisten de Duitsers precies wanneer ze moesten toeslaan?

Om antwoord te krijgen op die vraag, maakten we een podcast over dit oorlogsdrama. Wat gebeurde er die nacht op Kleinzand 18, tegenwoordig een van de museumpanden? Hoe kwam de familie Lever tot verzet, en welke prijs betaalden ze daarvoor?

Podcastmakers Jordy Hubers, Sietse Wierda en Wopke van Solkema praten in De prijs van verzet met nabestaanden en deskundigen en duiken in nooit eerder onderzochte dossiers. Ze volgen meerdere sporen, vinden een paar hoofdverdachten en ontmaskeren de dader.

De prijs van verzet luister je vanaf 16 november op Spotify, Apple podcasts en Podimo.

Luister hier alvast naar de trailer

de familie lever

Iedereen in het gezin Lever deed actief mee aan het verzet. Ze verspreidden illegale bladen zoals Trouw en Vrij Nederland, en maakten er zelf ook een: het BBC Nieuws. Ze hielpen mensen onderduiken en fungeerden als doorgangshuis. Moeder Berendiena haalde met 'de Lemmerboot' Joodse kinderen op uit Amsterdam.

Vader Henk en dochter Meta werden bij de inval op 16 november gearresteerd. Meta werd na een paar dagen verhoor vrijgelaten. Haar vader zat lange tijd vast in de Blokhuispoort in Leeuwarden, werd overgebracht naar Kamp Vught en is uiteindelijk met een van de laatste transporten naar concentratiekamp Dachau gedeporteerd. Daar is hij op 8 maart 1945 gestorven.

Zoon Jan wist bij de inval te ontkomen en bleef actief in het verzet. Op 21 juli 1944 deed hij mee aan een overval op het distributiekantoor in Slochteren. De Duitsers kregen hem daarbij in het vizier en schoten hem dood in een weiland bij Eenum.

Zoon Hennie zat op het moment van de inval ondergedoken bij boer Pieter Reitsma in Lions. In mei 1944 werd de boerderij overvallen door de bezetter. Hennie probeerde te vluchten maar werd neergeschoten en gevangengezet. Op 18 augustus 1944 is hij samen met een aantal andere Friezen in Kamp Vught gefusilleerd als represaille.

Moeder Berendiena was op de avond van de inval bij familie in Groningen in verband met een begrafenis. Ze is de volgende dag op het treinstation in Leeuwarden gewaarschuwd en naar haar zoon Hennie in Lions gegaan. Zij en Meta bleven na de oorlog alleen achter.

de andere betrokkenen

Het Joodse meisje Rozet IJzerman was op de avond van de inval net aangekomen op Kleinzand 18. Ze werkte onder een schuilnaam als dienstmeisje bij de familie Leeman aan de Suupmarkt in Sneek. Er waren aanwijzingen dat het daar voor haar niet meer veilig was. Rozet is door de SD gearresteerd en gruwelijk mishandeld in de Blokhuispoort. Uiteindelijk is ze op 8 februari 1944 in Kamp Westerbork op een van de meest beruchte transporten naar concentratiekamp Auschwitz gezet. Daar is ze nooit aangekomen. Haar lot is onbekend gebleven.

Tijdens de inval waren ook Piet Faber en zijn verloofde Joukje Elgersma bij de familie Lever. Piet was net als Jan een belangrijke speler in het Sneker verzet. Hij is samen met Jan gevlucht naar Drachten. Joukje is gearresteerd en langdurig verhoord in de Blokhuispoort. Pas een maand later is ze vrijgelaten. Piet en Joukje zijn na de oorlog getrouwd. Joukje in een trouwjurk gemaakt van een parachute.

waarom deze podcast?

Het vroegere woonhuis van de familie Lever is een van de panden waarin nu het Fries Scheepvaart Museum is gevestigd. Als stadsmuseum van Sneek voelen we ons daarom heel erg betrokken bij dit oorlogsverhaal. We willen dat iedereen in Sneek en wijde omtrek dit verhaal tot zich kan nemen.

Ook waren er nog veel vragen, bij ons en bij familieleden van Meta Gerritsen-Lever en Rozet IJzerman. Er werd nooit over gesproken. Maar de impact is nog steeds voelbaar voor de volgende generaties. Nu de naoorlogse dossiers in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging openbaar zijn geworden, is het moment aangebroken om het antwoord te zoeken op die vragen.

Daarom hebben we besloten er een podcast over te maken. Om het verhaal voor eens en voor altijd goed uit te zoeken, vast te leggen en gemakkelijk toegankelijk te maken voor iedereen. We hopen dat de podcast een gesprek op gang brengt, of in ieder geval de luisteraar aan het denken zet. Wat doe jij, als je onrecht ziet?

bezoek het museum

Wil je met eigen ogen zien waar dit waargebeurde oorlogsverhaal zich afspeelde? Breng dan een bezoek aan het Fries Scheepvaart Museum in Sneek. De voordeur van nummer 18, de gang en de trapopgang zijn nog aanwezig. Bij de trap is een kleine presentatie over het verhaal te zien. De familie Lever woonde in de bovenwoning, waar nu de IJszaal is.

Voor de ingang van Kleinzand 18 liggen struikelstenen voor vader Hendrik Jakob Lever en zijn zoons Jan en Hennie. Aan de Suupmarkt vind je de struikelsteen voor Rozet IJzerman. Wil je meer zien en weten over de oorlog in Sneek? Boek dan de stadswandeling Sporen van oorlog en verzet. Sietse Wierda, die je ook hoort in de podcast, of een van zijn collega-stadsgidsen leidt je dan langs belangrijke plekken uit de jaren 1940-45 in Sneek.

Boek stadswandeling

de makers van de podcast

De prijs van verzet is gemaakt door Jordy Hubers. Hij is ook de maker van de veelbeluisterde podcast De verdwenen SS'er voor Nationaal Monument Kamp Amersfoort, en de wekelijkse podcastserie De Oorlog Verklaard.

Sietse Wierda werd als stadsgids van het Fries Scheepvaart Museum gegrepen door het verhaal van de familie Lever en Rozet IJzerman. Alle informatie die hij de afgelopen jaren verzamelde en onderzocht, heeft uiteindelijk geleid tot deze podcast.

Wopke van Solkema hoorde het verhaal van Sietse en heeft zich ontzettend ingespannen om er een podcast van te maken. Hij zette niet alleen zijn kennis en netwerk in, maar woonde ook alle opnames bij en luisterde kritisch mee naar het eindresultaat.

Redactie: Arjanne Nijp; Eindmontage: Niels Smulders; Muziek: Gijs Friessen

met dank aan

De podcast is tot stand gekomen dankzij de financiële steun van de Gemeente Súdwest-Fryslân, de Vereniging Fries Scheepvaart Museum, Stichting Friesland 1940-1945, Stichting Sneek 1940-1945 en Stichting Pollema Tromp.

Heel veel dank voor de medewerking aan: Gerard Gerritsen, Anne-Meta Kobes, Sanja van der Lugt, Mario Blokzijl, Henk Deinum, Ria Wierenga, Ad van Liempt, Hessel Bouma, Otto Kuipers van Tresoar, Karlien Metz van het Verzetsmuseum, Tessa Bouwman van Herinneringscentrum Kamp Westerbork en Lennert Savenije van Nationaal Monument Kamp Vught.

informatie voor de media

Wil je iets publiceren over De prijs van verzet? Dat stellen we zeer op prijs. In onze perskit vind je rechtenvrij beeldmateriaal en andere handige informatie. Wil je die ontvangen? Neem dan contact op met museum- en marketingcoördinator Arjanne Nijp: nijp@friesscheepvaartmuseum.nl of bel 0515-414057.